50 lat Muzeum Kolekcji Art Brut w Lozannie

Lozanna – a wraz z nią „cały świat” Art Brut – będzie świętować jubileusz przez cały rok. Program obchodów zapowiada się imponująco, a ich inauguracja nastąpi już 27 lutego 2026 roku, wraz z otwarciem wystawy.

Ekspozycja „Art Brut en Suisse. Des origines de la collection à aujourd’hui” (z fr. Art Brut w Szwajcarii. Historia kolekcji od jej początków po współczesność) zaprezentuje wybór ponad 300 dzieł: rysunków, obrazów, rzeźb, haftów, zapisków, asamblaży – stworzonych przez autorki i autorów szwajcarskich lub tworzących na terenie Szwajcarii. Wszystkie prace pochodzą ze zbiorów muzeum w Lozannie, lecz odnoszą się do różnych etapów jego historii. Część z nich to dzieła gromadzone od 1945 roku przez Jeana Dubuffeta i przekazane przez niego muzeum; inne trafiły do Kolekcji Art Brut w latach 1976–2026, od momentu otwarcia instytucji po czasy współczesne.

Każdy z prezentowanych zespołów prac stanowi odrębny rozdział tej opowieści i odzwierciedla specyfikę indywidualnych języków ekspresji wypracowanych przez samouków, których drogi życiowe nigdy nie miały przeciąć się z akademicko pojmowaną sztuką. Jednocześnie można dostrzec motywy charakterystyczne dla szwajcarskiej ikonografii: naturę, góry, pociągi, a także – nieodłączne od pejzażu wiejskiego – krowy. To właśnie te zwierzęta Dubuffet przedstawiał w swoich wczesnych pracach, nadając im rangę i znaczenie, które wykraczały poza porządek codzienności.

Pełna lista autorek i autorów Art Brut prezentowanych na wystawie:

Anonyme, Gottfried Aeschlimann, Alexandre Bachelard, Julie Bar, Benjamin Bonjour, Aloïse Corbaz, Gaspard Corpataux, Diego de Mauri, Jules Doudin, Samuel Failloubaz, Pierre Garbani, Francesca Ghion, Joseph Giavarini, Robert Gie, Louis Henri Grognuz, Joseph Heuer, Alfred Jaccard, Anne-Lise Jeanneret, Hans Krüsi, Madeleine Lanz, Jean Marchand, Angelo Meani, Bertha Elisa Morel, Marc Moret, Jakob Morf, Heinrich Anton Müller, Victor Pochon, Justine Python, Jean Radović, Martial Richoz, Gaston Savoy, Louis Soutter, Gaston Teuscher, Johann Trösch, Berthe Urasco, Pascal Vonlanthen, Aloïs Wey, Clemens Wild, Adolf Wölfli.

Nieco historii

Francuski malarz Jean Dubuffet sformułował i zdefiniował pojęcie Art Brut w 1945 roku. W tym samym czasie rozpoczął budowanie unikatowej kolekcji dzieł tworzonych przez osoby pozostające poza oficjalnym obiegiem artystycznym – niepoddane artystycznemu formatowaniu, nieznające bądź świadomie odrzucające kulturowe konwencje i reguły. Byli to „zwykli ludzie” – jak określał ich Dubuffet – którzy tworzyli własne, pomysłowe i głęboko osobiste systemy ekspresji, wywrotowe wobec obowiązujących kodów kulturowych.
W 1970 roku Dubuffet postanowił zapewnić swojej kolekcji trwałość. Wybór padł na Lozannę – symboliczne echo jego podróży do Szwajcarii w 1945 roku, która stała się punktem wyjścia pierwszych odkryć. Od 1976 roku idylliczne otoczenie zamku Beaulieu stało się siedzibą pierwszej kolekcji Art Brut, liczącej wówczas 5 000 dzieł autorstwa 133 twórczyń i twórców.

W liście z sierpnia 1971 roku, skierowanym do członków paryskiej Compagnie de l’Art Brut, Dubuffet pisał:
„(…) wydawało się, iż władze francuskiego kościoła kultury, a tym bardziej władze publiczne, nie wykazywały większego zainteresowania naszą działalnością; dowodem tego była sytuacja z 1968 roku, kiedy – po wystawie naszych zbiorów zaprezentowanej w 1967 roku w Musée des Arts décoratifs – nasz wniosek o uznanie użyteczności publicznej został odrzucony przez Radę Miejską Paryża. (…) Miasto Lozanna było w 1945 roku punktem wyjścia naszych badań i zalążkiem bezinteresownej współpracy, która następnie narastała niczym kula śnieżna i pozwoliła zbudować naszą kolekcję. Warto również zauważyć, że znaczna jej część (Wölfli, Heinrich Anton Müller, Aloïse, Więzień z Bazylei, Gabinet profesora Ladame’a i inni) pochodzi ze Szwajcarii; dlatego powrót dzieł do Szwajcarii jest w pełni uzasadniony i sprawiedliwy”.

Zgodnie z wolą Dubuffeta, 1 lipca 1975 roku historyk sztuki z Lozanny, Michel Thévoz, z którym artysta był blisko związany, został oficjalnie mianowany kustoszem odpowiedzialnym za kolekcję. Na siedzibę muzeum wybrano zamek Beaulieu – XVIII-wieczny obiekt dziedzictwa historycznego należący do miasta. Muzeum otworzyło swoje podwoje 26 lutego 1976 roku, w obecności nowego burmistrza Lozanny, Jean-Pascala Delamuraza.

Od tamtej pory instytucja nieustannie pozyskuje, chroni, bada i prezentuje wytwory twórczości całkowicie wolnej od kulturowych konwencji – dzieła, które prowokują do refleksji i wytrącają z utartych schematów myślenia. Dziś zbiory Kolekcji Art Brut liczą ponad 70 000 prac, a muzeum przyciąga blisko 40 000 odwiedzających rocznie i przygotowuje się do rozbudowy.

Program jubileuszu dostępny jest na stronie:
https://dev.artbrut.ch/fr/50-ans-anniversaire-du-musee

rł
foto © Collection de l’Art Brut, Lozanna
Tekst powstał na podstawie materiałów źródłowych. Za pomoc w jego przygotowaniu oraz udostępnienie materiałów redakcja znalezienie.pl dziękuje Vanessie Ravenaux z Agence Observatoire
oraz Sophie Guyot z Kolekcji Art Brut w Lozannie.
Wszystkie prezentowane reprodukcje prac publikowane są za zgodą CAB w Lozannie.

Program jubileuszowego roku

27 lutego 2026, godz. 18:30
wernisaż „Art Brut en Suisse. Des origines de la collection à aujourd’hui”
Wystawa czynna do 26 września 2026 roku.

Od piątku 6 do niedzieli 15 marca 2026
La Collection de l’Art Brut na Rencontres du 7ème Art: Carte Blanche
Collection de l’Art Brut zaprezentuje trzy kultowe filmy kina niezależnego amerykańskiego:
• Wtorek, 10 marca 2026: Lot nad kukułczym gniazdem (Milos Forman, 1975, 2h18)
• Czwartek, 12 marca 2026: Prawdziwa historia (David Lynch, 1999, 1h52) oraz Wszystko za życie (Into The Wild, Sean Penn, 2007, 2h28)

W Collection de l’Art Brut (data do ustalenia) debata wokół Martial Richoz, znanego jako „Człowiek-autobus”
Fanny Molins, francuska reżyserka, opowie o swoim pierwszym pełnometrażowym filmie fabularnym L’Homme-bus, komedii dramatycznej o życiu tego twórcy Art Brut, którego zagrał Raphael Quennard. Towarzyszyć jej będzie autor i reżyser Valérian Guillaume, omawiając proces tworzenia sztuki Sur les Rails (koprodukcja Théâtre national La Colline, Francja), monodramu o życiu tego szwajcarskiego twórcy w wykonaniu Simona Jaccarda.

Sobota, 7 marca 2026
• Projekcja w kinie CityClub Pully: Le fonctionnaire, l’Art Brut et les cambrioleurs (Philippe Lespinasse, 2025, 1h)
◦ Po projekcji dyskusja z udziałem Philippe’a Lespinasse i Michela Thévoza, prowadzenie: Florence Grivel
• Koncert: Agathe Bissap La Menace

Niedziela, 8 marca 2026
Międzynarodowy Dzień Kobiet w Collection de l’Art Brut: Fokus na Aloïse Corbaz
• 14:00–15:00: prezentacja dzieł Aloïse przez przewodników CAB
• 15:30: projekcja Le miroir magique d’Aloïse (Florian Campiche, 1967, 24 min.)
• 16:00: dyskusja wokół twórczości Aloïse Corbaz

Sobota, 11 kwietnia 2026
Teatr w Collection de l’Art Brut: „Kobiety z sercem brut” (konferencja sceniczna)
• Spektakl łączy elementy konferencji, komedii, śledztwa i sztuki, ukazując twórczynie Art Brut, dawniej niewidoczne w historii sztuki.

Niedziela, 12 kwietnia 2026
Teatr w Collection de l’Art Brut: „Rose au sac à main” (monodram)
• Rose Amar opowiada z małej kuchni w paryskim Ménilmontant o swoim niezwykłym życiu u boku męża Paula, który doświadcza epifanii od czasu, gdy zbiera i rzeźbi muszle.

Od poniedziałku 27 kwietnia do niedzieli 10 maja 2026
Wystawa Denisa Boudouarda w Plateforme 10, we współpracy z Festiwalem BDFIL

Sobota, 2 maja 2026
• Dyskusja wokół twórczości Denisa Boudouarda w Collection de l’Art Brut
• Uczestnicy: Matthieu Morin (kolekcjoner i kurator) oraz Erwin Dejasse (badacz)
• Przedstawienie pracy belgijskiego artysty równolegle z wystawą plenerową na Plateforme 10. Wydawnictwo Atrabile zaprezentuje nadchodzącą publikację poświęconą jego pracy graficznej (2027).

Sobota, 30 maja 2026
• Dyskusja w Collection de l’Art Brut: Écrits bruts
• Federico Dotti i Levon Pedrazzini prezentują dzienniki Pana M., pacjenta szpitala psychiatrycznego w Bel-Air w kantonie Genewa (1911), wraz z powiązaną publikacją (Éditions Antipodes)
• Monodram-spektakl: Besoin modeste assiette plate (AbSTRAL compost) – interpretacja tekstów Samuela Ernesta Daibera

Od piątku 5 czerwca do niedzieli 30 sierpnia 2026
Wystawa „Écrits d’Art Brut suisses” w Fondation Michalski
• Ekspozycja prezentuje różnorodność twórczości i wyjątkowe sposoby użycia języka przez szwajcarskich twórców Art Brut ze zbiorów Collection de l’Art Brut (Montricher).

Piątek, 26 i sobota, 27 czerwca 2026
Święto muzyki w Collection de l’Art Brut – w ogrodach i przestrzeniach muzeum

Piątek, 26 czerwca 2026
◦ Kolektyw Executive Formula przygotowuje wyjątkowy DJ set inspirowany dziełami z wystawy jubileuszowej Art Brut suisse – Des origines de la collection à aujourd’hui
◦ DJ Mandrax (klub Dolce Vita) muzycznie ilustruje pokaz slajdów środowisk Art Brut z unikatowych archiwów muzealnych

Sobota, 27 czerwca 2026
◦ Vincent Monod, muzyk i dokumentalista w Collection de l’Art Brut od ponad 30 lat, prezentuje przegląd unikalnych form muzycznych
◦ Louis Billette, saksofonista i samozwańczy „Cesarz jazzu genewskiego”, muzycznie interpretuje obrazy swojego brata Romaina (schizofrenika od 16. roku życia), tworząc wspólnie z nim hip-hopową formację
◦ Duet DJ-ów z Paryża, Pipo i Bimbo, oferuje energetyczny DJ set
◦ Koncert: Il était dans l’Ouest une fois – połączenie slide-gitar, elektronicznych instrumentów i improwizowanej ścieżki dźwiękowej

Od wtorku 1 września do niedzieli 4 października 2026
• Projekcja w Collection de l’Art Brut: niepublikowane wcześniej dokumentacje Art Brut z archiwów muzeum

Od piątku 4 do niedzieli 6 września 2026
• Collection de l’Art Brut na festiwalu Livre sur les Quais – prezentacja wydawnictw muzeum i dyskusje o związkach Art Brut z pisarzami z różnych krajów

Sobota, 12 września 2026
• Dyskusja: Środowiska Art Brut i ich dokumentacja fotograficzna
• Fotografia jako narzędzie zachowania i popularyzacji środowisk Art Brut na świecie

Sobota, 3 października 2026
• Dyskusja: Praktyka fotograficzna w obszarze Art Brut
• Analiza roli medium fotograficznego w kolekcjach Art Brut i pokrewnych oraz wyzwania związane z ekspozycjami