Kolejna porcja informacji o tym, co wydarzyło się lub się wydarzy w Polsce i na świecie jeśli chodzi o sztukę brut i outsider. Tym razem najwięcej informacji mamy z kraju. Oto one:
AKTUALNOŚCI
1. DobroSTANY – Muzeum Śląskie zaprasza na nową wystawę czasową (Katowice)
2. STO5 barw – wystawa skierniewickiej pracowni i Galerii STO5 (Bydgoszcz)
3. Poza Tabu XIII. Dorosłe dzieci – wystawa, która już trwa (Wrocław)
CIEKAWOSTKI
4. Paweł Wójcik – hommage à Henryk Żarski (Płock)
5. Galeria Jednego Obrazu – z Ryśkiem Koskiem (Płock)
ZAPOWIEDZI
6. Lalki z mroku. Sztuka Michela Nedjara – nowa książka w listopadzie (Frankofonia)
7. Wszechświat Armanda Schulthessa – zapowiedź wystawy i pokazu filmowego (Szwajcaria)
AKTUALNOŚCI
DobroSTANY – Muzeum Śląskie zaprasza na nową wystawę czasową…
…na otwarcie, której się wybieramy.
12 listopada o godzinie 18.00 odbędzie się wernisaż DobroSTANÓW, wystawy opowiadającej o kondycji psychicznej współczesnego człowieka. Kuratorką wystawy jest Katarzyna Kościelny, która stawia pytania: „Co dzieje się z człowiekiem, gdy codzienność zaczyna tracić swoją stabilność, a wewnętrzny świat wypełniają napięcie, lęk i niepewność? Jak opisać doświadczenia, które wymykają się jednoznacznym definicjom? Gdzie szukać równowagi w momencie, gdy dobrostan okazuje się zmiennym układem wielu emocji?”
Na wystawie będzie można zobaczyć prace dwunastu artystów, układające się w wielogłosową opowieść o przeżyciach, odczuciach i emocjach. Będzie Halina Babło, Wiktor Gorazdowski, Władysław Grygny czy Genowefa Magiera. Wystawa powstała w ramach programu „Muzeum dla demencji”.
DobroSTANY
Miejsce: Muzeum Śląskie w Katowicach
Czas trwania wystawy: 13.11.2026 – 11.04.2027
Kuratorka wystawy: Katarzyna Kościelny
STO5 barw – wystawa skierniewickiej pracowni i Galerii STO5 w Bydgoszczy
Kilka dni później, bo 20 listopada, bydgoska Galeria Sztuki Ludowej i Nieprofesjonalnej pokaże prace twórców działających w Pracowni i Galerii STO5 w Specjalnym Ośrodku Szkolno-Wychowawczym w Skierniewicach.
Jak podkreślają kuratorki, a my za nimi potwierdzamy: „Rodzą się tu niesamowici artyści, powstają dzieła małe i wielkie, a czas spędzony w szkolnej ławce zamienia się w magiczne chwile. Darek Zdrojewski – jako opiekun, przyjaciel i mentor – dba o kameralną atmosferę. Pełna akceptacji swoboda, jaką twórcy otrzymują w pracowni, ułatwia ekspresję oraz sprzyja rozwojowi inwencji twórczej”.
STO5 barw
Miejsce: Galeria Sztuki Ludowej i Nieprofesjonalnej w Bydgoszczy
Wystawa czynna do 8 stycznia 2027 roku.
Kuratorki: Katarzyna Wolska i Karolina Drzycimska
Poza Tabu XIII. Dorosłe dzieci – wrocławska wystawa, która już trwa
Wrocławska Galeria ArtBrut i Pracownia Aktywizacji Społeczno-Kulturalnej zapraszają na coroczną prezentację prac osób artystycznych z nimi związanych. Kuratorzy wystawy chcieli podjąć temat „wieloznacznie rozumianego dziecięctwa i dojrzałości”. Na wystawie prezentowane są albumy rodzinne, epizodyczne wspomnienia oraz artefakty z dzieciństwa – pierwsza poduszka, smoczek, małpka przytulanka.
To wystawa o naszej pamięci, jej zawodności i wybiórczości, o dzieciństwie, które podąża z nami w dorosłość i zależnie od wspomnień lub doświadczeń wspiera nas albo komplikuje nam życie” – podkreślają, dodając: Z drugiej strony ekspozycja krytycznie odnosi się do problemu infantylizacji osób z niepełnosprawnościami w języku, przestrzeni publicznej oraz relacjach społecznych.
Na wystawie obecni są: Mateusz Blaczek, Michał Czech, Bartosz Dziedzic, Joanna Golachowska, Piotr Jeruzel, Aleksander Kienc, Agnieszka Kołodziejczyk, Paulina Kołodziejska, Jacek Kröle, Kamil Łyjak, Agnieszka Muszyńska, Marta Nawojczyk, Andrzej Niedźwiecki, Jakub Plączkowski, Bartosz Runiewski-Markiewicz, Piotr Rymko, Wanda Sidorowicz, Daniel Stachowski, Krzysztof Tarnowski, Elwira Zacharska.
Poza Tabu XIII. Dorosłe dzieci
Miejsce: Galeria ArtBrut i Pracownia Aktywizacji Społeczno-Kulturalnej we Wrocławiu
Wystawa czynna do końca grudnia 2026 roku.
Kuratorzy / opieka artystyczna wystawy: Adrianna Duda, Jacek Zachodny
Producentka wystawy: Janina Swolkień
CIEKAWOSTKI
Paweł Wójcik – hommage à Henryk Żarski
Właśnie ukazała się najnowsza płyta Pawła Wójcika i Tomasza Sarniaka pt. „Kredki”. Taką samą nazwę nosi utwór, który Paweł Wójcik poświęcił 82-letniemu Henrykowi Żarskiemu – twórcy art brut, który mieszka w Domu Pomocy Społecznej w Pakówce.
Pawła urzekła niezwykła, mała historia życia, wpleciona w młyny tej wielkiej. Henryk do kraju przyjechał z Niemiec Zachodnich w 1947 roku z transportem polskich sierot. Na szyi miał zawieszoną kartę z nazwiskiem i datą urodzin. Miał wtedy zaledwie 3 lata. Głuchy i niemówiący, został również uznany za osobę niezbyt bystrą. Mylne diagnozy i błędna terapia utrwaliły izolację, której można było uniknąć, gdyby pierwsi opiekunowie rzetelnie się nim zajęli i poświęcili mu więcej serca.
Teraz narysuję mamę, wielką, świętą
Sierociniec, stół, cerata, własne światy
Mama wielka, mama święta, żadnej innej nie pamiętam
Ja pamiętam — sacharyna do herbaty […]*
Po latach przemówił. Zaczął tworzyć. Dziś maluje pełne życia postacie z charakterystycznymi twarzami o dużych nosach i mocnych szczękach, piękną i bogatą architekturę, zwierzęta. Wszystko wplecione w pajęczynę konturów, nasycone kolorami. Jego prace są w prywatnych i publicznych kolekcjach w Polsce, we Francji, w Czechach, a także w Collection de l’Art Brut w Lozannie.
Na Żarskiego zwrócił Pawłowi uwagę Andrzej Kwasiborski, który z malarzem z Pakówki zna się około 20 lat. To on zaprosił Żarskiego na Plener „Oto ja” w Zakrzewie, a potem na wernisaż wystawy zbiorowej i – w 2022 roku – indywidualnej do Płocka. Henryk był też w gronie „13 Niepokornych”. Taki tytuł nosiła tegoroczna wystawa w Muzeum Mazowieckim, podsumowująca 25 lat aktywności kuratorskiej, badawczej i kolekcjonerskiej Andrzeja Kwasiborskiego.
Paweł Wójcik to nauczyciel historii, niezależny muzyk, świetny tekściarz, poeta, który od kilkunastu lat z powodzeniem tworzy i koncertuje w całej Polsce. Laureat wielu nagród, z których najważniejsze to Grand Prix im. J. Kofty (OPPA 2013), Grand Prix OSPA Ostrołęka czy nagroda im. W. Bellona (Festiwal Piosenki Studenckiej w Krakowie).
Pod kredką świat powstaje w wielkim trudzie
To kościół, a w nim morze ludzkich głów
Głowy duże, bo to przecież mądrzy ludzie […]
Człowiek o ogromnym poczuciu humoru, artysta o dużym dystansie do siebie i świata, który poprzez krótkie formy potrafi zarówno rozbawić, jak i mocno wzruszyć. Od początku w jego artystycznej drodze towarzyszy mu, grający na fortepianie, Tomasz Sarniak, odpowiedzialny za aranżacje i nagrania duetu.
A tu w rogu dziś zostawię białą plamę
A w tych oczach musi głębia być bez dna
A w tym rogu jutro dorysuję mamę
A ci ludzie to mądrzejsi są niż ja […]
Warto wspomnieć, że kilka lat temu nagrali już utwór poświęcony twórczyni art brut z Płocka. To „Epitafium dla Barbary Chęckiej”, którego możecie posłuchać. Nagraniem z ostatniej płyty jeszcze nie dysponuję.
*cytaty to fragmenty utworu Kredki
Galeria Jednego Obrazu – z Ryśkiem Koskiem
Od sierpnia 2026 roku w Płocku istnieje Galeria Jednego Obrazu. Na fasadzie kamienicy przy ul. Stary Rynek 10, w której mieści się urządzony ze smakiem hostel i restauracja Pierwsza Kawa, jest miejsce do prezentacji artystów związanych z Płockiem.
Pierwszą pracą była Dziewczyna ze szczygłem płockiego artysty Stanisława Płuciennika (1949–2024) – historyka sztuki, malarza, autora książek i pasjonata historii Płocka.
Od kilku dni oglądać tam można obraz pt. Bysior, Muraś i Skwara Ryszarda Koska (1957–2020), który latami tworzył żartobliwe scenki rodzajowe z oryginalnymi tytułami (Małgosia Jebień, córka szmaciarza itp.), na których pojawiali się klauni, królowie, postacie z bajek, rzadziej architektura. Malował też pijackie spotkania partyjnych działaczy oraz scenki z izby wytrzeźwień i wydarzeń na „metach” czy przy pędzeniu bimbru.
24 grudnia minie 6. rocznica śmierci Ryśka, który – gdyby żył – w przyszłym roku obchodziłby swoje 70. urodziny.
ZAPOWIEDZI
Lalki z mroku. Sztuka Michela Nedjara – nowa książka w listopadzie
Na listopad 2026 francuska Biblioteka Narodowa zapowiada premierę książki Poupées de ténèbres : l’Art de Michel Nedjar Allena S. Weissa (wydawnictwo L’Atelier contemporain).
Allen S. Weiss to amerykański pisarz, teoretyk, fotograf i reżyser teatru lalek ze strony matki ma polskie korzenie, a ze strony ojca wywodzi się z rodziny węgierskich Żydów. Jego rodzice przeżyli Holocaust i wyemigrowali do Stanów Zjednoczonych.
Weiss napisał około czterdziestu książek poświęconych sztuce dźwięku, teatrowi awangardowemu, radiu eksperymentalnemu, architekturze krajobrazu i gastronomii. Jako dramaturg wyreżyserował m.in. Théâtre des oreilles (Teatr uszu) – spektakl na elektroniczną marionetkę i głos z nagrania, oparty na tekstach Valère’a Novariny.
Wyreżyserował również Danse macabre (Taniec śmierci) – przedstawienie stworzone dla lalek Michela Nedjara. W 2016 roku wspólnie z Tomem Raskym nakręcił film dokumentalny Poupées des ténèbres. L’art de Michel Nedjar (Lalki z mroku. Sztuka Michela Nedjara).
Michel Nedjar to francuski artysta plastyk i twórca filmów eksperymentalnych, raz zaliczany do art brut, innym razem nie. Pochodzi z rodziny algierskich Żydów osiadłych w Paryżu. Jego ojciec był mistrzem krawieckim, a matka również miała polskie korzenie.
Kiedy Nedjar przyszedł na świat w 1947 roku, większość jego krewnych już nie żyła – zginęli w Zagładzie. Ogrom tej zbrodni uświadomił sobie dopiero jako mniej więcej trzynastoletni chłopiec, kiedy zobaczył film Noc i mgła Alaina Resnais’go.
Uczył się na krawca, sprzedawał ubrania na pchlim targu i podróżował do Maroka, Azji czy Meksyku. Zafascynowało go wówczas magiczne i symboliczne znaczenie sztuki związanej ze śmiercią, a także przedstawień o ludzkich kształtach, takich jak posążki bóstw czy lalki do praktyk religijnych.
Swoje pierwsze lalki zaczął tworzyć po powrocie do Paryża w 1976 roku. Zbierał szmaty, łączył je ze sobą, a następnie obrabiał za pomocą błota i krwi. Chętnie sięgał po materiały znalezione w śmietnikach. Jego prace szybko zwróciły uwagę Alaina Bourbonnais’go, który w 1978 roku pokazał je na wystawie Les Singuliers de l’art w paryskim Musée d’Art moderne. Jean Dubuffet kupił od artysty pokaźny zbiór do Collection de l’Art Brut w Lozannie.
W tym samym czasie Nedjar wraz z Madeleine Lommel i Claire Teller zaczął gromadzić dzieła art brut (kolekcja L’Aracine, która trafiła później do muzeum LaM koło Lille).
Jego lalki to naprawdę mroczne przedstawienia, wydobywające na światło dzienne podstępne lęki, które kryją się zarówno w świecie, jak i w nas samych. Sam Nedjar twierdzi: Dzięki lalce przetrwałem. To dzięki lalce nie straciłem człowieczeństwa. Lalka pomogła mi się nie załamać.
Poupées de ténèbres : l’Art de Michel Nedjar zawiera 136 stron i 62 kolorowe ilustracje. Kosztuje 25 euro.
Świat Armanda Schulthessa – zapowiedź wystawy i pokazu filmowego
Na 26 listopada muzeum Collection de l’Art Brut zapowiedziało otwarcie wystawy L’univers d’Armand Schulthess. Kuratorem wystawy, która odbywa się w ramach 50-lecia kolekcji w Lozannie, jest Hans-Ulrich Schlumpf, który z tej okazji poświęcił jej 28. numer broszury Art Brut 28, stanowiącej też katalog do wystawy.
Schlumpf jest również autorem godzinnego filmu p.t. Armand Schulthess – J’ai le téléphone z 1974 roku, który zostanie pokazany w Lozannie 16 stycznia 2027 roku. Na koniec z kuratorem i reżyserem w jednej osobie porozmawia Michel Thévoz.
W latach 50. XX wieku szwajcarski twórca Armand Schulthess (1901–1972) zaczął przekształcać działkę o powierzchni blisko 18 tysięcy metrów kwadratowych w kantonie Ticino w niezwykłą, wielowątkową przestrzeń artystyczną pod gołym niebem.
Zadrzewiony teren przecinały ścieżki, przejścia, mostki i schody, pośród których rozmieszczone były najrozmaitsze obiekty i podwieszane instalacje – wiele z nich zwisało z drzew. To kawałki metalu i arkusze blachy, na których Schulthess rył napisy odzwierciedlające jego encyklopedyczną wiedzę, zwłaszcza z dziedziny nauki i filozofii, geologii, paleontologii i fizyki atomowej.
W pobliżu domu znajdowała się sfera „Mechaniki umysłu”, psychoanalizy i ezoteryki. Obliczał również całe tablice roczne astrologicznych konstelacji planetarnych z dziesiątkami tysięcy liczb. W swej pracy był niezmordowany. Podobno nawet nocą można było usłyszeć jego śpiew, gdy budował miejsca do siedzenia z granitowych kamieni. Nad wieloma z tych miejsc wisiał napis: „Pomysł: usiądź i poczytaj książkę”.
Urodzony w Neuchâtel Schulthess zdobył wykształcenie handlowe, a następnie odbył praktykę w przedsiębiorstwie zajmującym się importem i eksportem. Później prowadził własną firmę produkującą odzież damską – najpierw w Zurychu, a następnie w Genewie – aż do jej bankructwa.
W 1939 roku podjął pracę biurową w szwajcarskim Federalnym Departamencie Gospodarki w Bernie. W wieku 50 lat nagle zerwał z życiem zawodowym i towarzyskim. Ostatecznie porzucił posadę urzędnika i zamieszkał w wiejskim domu w Ticino, który kupił dziesięć lat wcześniej, szukając odosobnienia zarówno fizycznego, jak i duchowego. Tam, odcięty od świata zewnętrznego, poświęcił resztę życia przekształcaniu rozległego terenu wokół domu.
Po jego śmierci spadkobiercy postanowili zniszczyć jego dzieło. Ocalało zaledwie kilka jego książek oraz grupa asamblaży wykonanych z metalowych płytek, drutu i gałęzi.
Ogród i znajdujące się w nim asamblaże wywarły również ogromne wrażenie na niemieckojęzycznym szwajcarskim filmowcu i fotografie Hansie Ulrichu Schlumpfie, który zrealizował film o Schulthessie, utrwalając wszystko, zanim zostało zniszczone.
Wystawa w Lozannie zestawia jego zdjęcia z blisko 300 obiektami uratowanymi z ogrodu w ostatniej chwili, tworząc między nimi dialog. Wśród nich znajduje się pokaźny zespół prac pozyskanych przez Collection de l’Art Brut w 2024 roku, prezentowanych teraz po raz pierwszy w ramach obchodów 50-lecia muzeum.
Warto dodać, że pierwsza wystawa czasowa Collection de l’Art Brut – zorganizowana jeszcze w 1976 roku, w którym to otwarto muzeum – była poświęcona właśnie Schulthessowi, a jej kuratorem był Schlumpf. Dziś, po pięćdziesięciu latach, nowa odsłona wystawy przedstawia niepokazywane dotąd prace i zachęca do świeżego spojrzenia na niezwykłą twórczość artysty.
ŚWIAT ARMANDA SCHULTHESSA
Miejsce: Collection de l’Art Brut w Lozannie
Czas: 27 LISTOPADA 2026 – 25 KWIETNIA 2028
Kurator: Hans-Ulrich Schlumpf
https://www.film-schlumpf.ch/